مركز ارتباط حضرت آیت الله العظمی سید علی حسينى سیستانی (مد ظله) در لندن، اروپا، شمال و جنوب امریکا است.
مسأله 763. کسی که مالی را وقف میکند، در حقیقت آن را از ملک خویش خارج کرده و پس از وقف، خودش یا دیگران نمیتوانند آن را بفروشند یا به کسی ببخشند و نیز کسی از آن ارث نمیبرد؛
البتّه، فروختن مال وقفی، در برخی موارد استثنایی که در مسائل بعد ذکر میشود، جایز میباشد. [649]
مسأله 764. وقف از جهت مفهوم و ارکان، دو نوع است:
نوع اوّل: قسمی که در آن، پایه و رکن وقف، دو امر است:
الف. واقف (کسی که وقف میکند)؛ ب. عین موقوفه (مالی که وقف میشود).
این نوع وقف، مختصّ وقف «مسجد» است. [650]
نوع دوّم: قسمی که دارای سه رکن و پایه است:
الف. واقف؛ ب. عین موقوفه؛ ج. موقوفٌ علیه (شخص یا عنوان یا جهت یا چیزی که مال بر آن وقف شده است).
مثل اینکه فرد، خانهای را بر اولاد خود وقف کند که در این مثال، فرد وقف کننده «واقف»، خانه «عین موقوفه» و اولاد واقف «موقوف علیهم» میباشند؛
این نوع وقف در سایر وقفها - غیر از وقف مسجد - صورت میپذیرد و در این قسم، مال وقف شده، به ملکیّت موقوف علیه در میآید؛ البتّه ملک طِلْق نمیباشد و - جز در موارد استثنایی - حقّ فروش آن وجود ندارد. [651]
مسأله 765. وقف نوع دوّمی که در مسألۀ قبل ذکر شد، از جهت «موقوفٌ علیه» به سه قسم تقسیم میشود: 1. وقف بر عین خاص؛ 2. وقف بر عنوان قابل انطباق بر افراد؛ 3. وقف بر جهت. توضیح این اقسام، در مسائل بعد ذکر میگردد.
مسأله 766. در این قسم از وقف، مالی بر یک یا چند شخص یا شیءِ «خاص» وقف میشود؛ مثل آنکه شخصی خانهاش را بر فرد معیّنی مانند «قاسم» یا «قاسم و فرزندانش» یا «فرزندان خود» وقف کند و یا مالی را بر «کعبۀ مشرّفه» یا «مسجد معیّن» یا «حرم امام رضا» وقف نماید.
مسأله 767. در این قسم از وقف، مالی بر عنوان عامّی وقف میشود که قابل انطباق بر شخص یا شیء خاصّی است؛
این عنوان، گاه در هر مقطع زمانی منطبق بر یک فرد میباشد؛ مثل وقف بر «ائمّۀ شیعه» و گاه در هر زمان بر افراد متعدّدی منطبق میشود مانند وقف بر «فقرا» یا «علما» یا وقف بر «طلّاب» یا «دانشجویان» یا «ایتام».
مسأله 768. در این قسم از وقف، مالی بر عنوانی وقف شده که منطبق بر «شخص» یا «شیء» خاصّی نمیشود. این عنوان و جهت، دو صورت دارد:
گاه عنوان « خاصّی » است؛ مثل اینکه باغی وقف شده باشد تا محصولاتش در «عزای امام حسین در فلان خانه» صرف شود یا مالی وقف شود بر «اطعام فرزندان شخص معیّنی»؛
گاه آن عنوان، « عام » میباشد؛ مثل اینکه مالی وقف شود برای «معالجۀ هر فرد بیماری» یا «تعلیم قرآن به هر فردی» یا «تبلیغ مذهب در هر جایی» یا «آبادی راهها» یا «انجام هر کار خیری». [652]
مسأله 769. در قسم اوّل وقف (که در مسألۀ «766» ذکر شد) - مانند باغی که بر شخص معیّن و فرزندانش یا بر حرم یا مسجد معیّنی وقف شده - منافع و محصولات شیء وقف شده نیز همانند خود آن شیء، ملک موقوف علیه میباشد، هرچند خود آن شیء ملک غیر طِلْق است [653] که حکمش در مسألۀ «763» بیان شد.
مسأله 770. در قسم دوّم وقف (که در مسألۀ «767» ذکر شد) مالکیّت منافع و محصولات مال وقفی سه صورت دارد:
الف. منافع نیز ملک عنوان است و اصلاً افراد مالک آن نمیشوند؛
وقف مدرسه بر طلّاب و وقف کاروانسرا بر مسافرین و وقف کتاب بر اهل علم، جزء این دسته میباشند. بنابراین، طلّاب و مسافرین و اهل علم، مالک منافع مدرسه، کاروانسرا و کتاب نیستند و تنها حقّ استفاده از مال وقفی را دارند.
ب. منافع، ملک عنوان است و با تملیک متولّی و تحویل به افراد، به ملکیّت اشخاص در میآید؛ مانند باغی که بر فقرا وقف شده که هر گاه متولّی محصولات باغ را به فقیر تملیک کند، آن فقیر مالک محصول میگردد.
ج. منافع در هر زمان به صورت مشاع، ملک افرادی است که در آن زمان موجود میباشند، بدون اینکه احتیاج به تملیک متولّی داشته باشد؛ مانند باغی که بر علمای شهر وقف شده، به این صورت که محصولات باغ از همان ابتدای ظهور (حدوث)، مال آنان باشد. [654]
مسأله 771. در قسم سوّم وقف (که در مسألۀ «768» ذکر شد) منافع نیز، ملک همان جهت میباشد؛ چه آن جهت، جهت خاص باشد و چه جهت عام، هرچند خود آن شیء ملک غیر طِلْق است که حکمش در مسألۀ «763» بیان شد.
مسأله 772. اگر در زمینی که به عنوان مسجد وقف شده، ساختمانی چند طبقه بسازند، تمام طبقات و همین طور زیرزمین آن، حکم مسجد را دارد؛ مگر آنکه واقف در هنگام وقف، ارتفاع یا عمق خاصّی را به عنوان محدودۀ مسجد لحاظ کرده باشد؛
این حکم در حسینیّه، مدرسه و سایر موقوفات - چه عام و چه خاص - نیز جاری است.
وقف از نظر کیفیّت استفادۀ موقوف علیهم از مال موقوفه، سه قسم است: «وقف انتفاع»، «وقف منفعت»، «وقف اعم از انتفاع و منفعت».
مسأله 773. اگر فرد مالی را وقف کند و شرط نماید که موقوف علیه خود مستقیماً از مال وقفی استفاده کند و انتفاع برد، چنین وقفی وقف «انتفاع» نام دارد و باید به شرط عمل شود؛
پس اگر خانهای را بر اولاد خود وقف نماید تا خود در آن ساکن شوند، آنان حقّ اجاره دادن خانه را ندارند و کسی که نمیخواهد در آن ساکن شود، هیچ حقّی ندارد. [655] همین طور، اگر مثلاً باغی را وقف کرده تا خودِ محصولاتش در مجالس عزاداری مصرف شود، حقّ ندارند محصولات را فروخته و پولش را در مجالس صرف نمایند.
مسأله 774. اگر مالی مانند خانه - به گونهای که در مسألۀ قبل ذکر شد - وقف انتفاع شده باشد و موقوف علیهم کلّاً به جهت مهاجرت به مکان دیگر یا ضرر قابل توجّه یا مشقّت و سختی فوقالعاده که معمولاً قابل تحمّل نیست (حَرَج)، نتوانند خود از مال موقوفه استفاده کنند، دو صورت دارد:
الف. واقف در وقف و قرار دادن شرط مذکور دو امر را لحاظ کرده و دو مطلوب داشته: اوّل: رسیدن منفعتی از خانه به افراد مورد نظر؛ دوّم: ساکن شدن خود افراد درخانه؛ [656]
در این صورت، موقوف علیهم میتوانند طور دیگری - مثلاً با اجاره دادن - از منافع خانه استفاده کنند؛
ب. واقف فقط میخواسته خود افراد مورد نظر در آن ساکن شوند؛ مثلاً خانهای که نزدیک حرم بوده را بر اولاد خود وقف کرده و تنها مطلوبش این بوده که فرزندانش بتوانند به راحتی به حرم مشرّف شوند؛
در این صورت، وقف باطل شده و به ملکیّت خود واقف و چنانچه از دنیا رفته، به ورثهاش برمیگردد. [657]
شایان ذکر است، غالباً وقفها از نوع «الف» هستند.
مسأله 775. اگر واقف شرط کند موقوف علیه از درآمد مال وقفی استفاده کند، نه خودِ آن، در چنین وقفی که اصطلاحاً وقف «منفعت» نامیده میشود، موقوف علیه نمیتواند خودش از مال وقفی استفاده کند؛ بلکه باید با اجاره و مانند آن از درآمد موقوفه بهرهمند شود.
بنابراین، اگر خانهای که در کنار حسینیّه قرار دارد وقف شده باشد تا از درآمدش هزینههای حسینیّه تأمین شود (وقف منفعت)، نمیتوانند از آن برای برگزاری برنامههای خودِ حسینیّه استفاده کنند؛
البتّه اگر در وقف مذکور، نوع کاربری خانه، مطلق بوده و مورد خاصّی معیّن نشده باشد، در صورتی که متولّی صلاح بداند، میتواند آن را برای برگزاری مراسم حسینیّه اجاره کند و اجاره بها را از نذورات و سایر منابع مالی حسینیّه بپردازد؛ آن گاه مبالغ را در تأمین هزینههای حسینیّه صرف نماید.
مسأله 776. اگر واقف شرط نکرده که موقوف علیه خودش مستقیماً از مال وقفی استفاده کند یا فقط از محلّ درآمد آن بهره ببرد؛ بلکه مال - مثل خانه - را وقف کرده تا موقوف علیه هر طور بخواهد از منافع و عواید آن بهره ببرد، در چنین وقفی موقوف علیه میتواند خود از آن استفاده کند - مثلاً در خانه ساکن شود - یا با اجاره دادن و مانند آن از عواید موقوفه بهره ببرد.
پس اگر مثلاً واقف گفته باشد: «این خانه وقف بر اولادم باشد» و قرینهای بر نوع خاصّی از وقف نباشد، چنین وقفی «أعم از انتفاع و منفعت» به حساب میآید.