مركز ارتباط حضرت آیت الله العظمی سید علی حسينى سیستانی (مد ظله) در لندن، اروپا، شمال و جنوب امریکا است.
مسأله 144. در موارد زیر لازم نیست مکلّف قضای روزه را انجام دهد:
1. اگر دیوانه عاقل شود، واجب نیست روزههای وقتی را كه دیوانه بوده قضا نماید؛ مگر مورد استثنایی که در مسألۀ «5» ذکر شد.
2. هنگامی که فرد بالغ گردید، واجب نیست قضای روزههایی را که در ایّام قبل از بلوغ نگرفته است بهجا آورد.
3. اگر كافر مسلمان شود، واجب نیست روزههای وقتی را كه كافر بوده قضا نماید.
4. اگر فرد بیهوش یا شخصی که در کُما است هوشیار گردد و از حالت بیهوشی یا کُما بیرون آید، روزههای روزهایی را که بیهوش بوده یا در کُما به سر میبرده و نیّت روزه نداشته، لازم نیست قضا نماید؛ مگر مورد استثنایی که در مسألۀ «7» ذکر شد.
5. روزههایی را که فرد مخالف، مطابق با مذهب خویش انجام داده است یا مطابق مذهب تشیّع - در صورتی که قصد قربت از او حاصل شده - بهجا آورده است، بعد از آنکه شیعۀ دوازده امامی گردید، لازم نیست قضا نماید.
6. اگر فرد به دلیل بیماری یا حیض یا نفاس، روزۀ ماه رمضان را نگیرد و قبل از گذشت زمانی كه بتواند آن روزههایی را كه نگرفته قضا كند، بمیرد، آن روزهها قضا ندارند؛ مثلاً پدری که در ماه مبارک رمضان به علّت بیماری روزه نگرفته و در روز عید فطر همان سال از دنیا رفته است، بر پسر بزرگتر لازم نیست قضای روزههای او را بگیرد.
مسأله 145. در موارد زیر واجب است مکلّف قضای روزه را بهجا آورد:
1. روزهای كه انسان به علّت مستی انجام نداده، باید قضا نماید، هرچند چیزی را كه به سبب آن مست شده، برای معالجه و درمان خورده باشد.
2. اگر مسلمانی كافر شود (مرتدّ گردد) و دوباره مسلمان گردد، روزههای وقتی را كه مرتدّ بوده باید قضا نماید و در این حکم، فرقی بین مرتدّ فطری و مرتدّ ملّی نیست.
3. روزههایی را که فرد به علّت سفری که روزه گرفتن در آن جایز نیست، نگرفته است، بعد از برطرف شدن عذر، واجب است قضا نماید.
4. روزههایی را که فرد مخالف انجام نداده، بعد از آنکه شیعه شد، واجب است قضا نماید.
5. روزههایی را که زن به جهت حیض یا نفاس نگرفته، بعد از برطرف شدن عذر، واجب است قضا نماید.
6. اگر فرد در یوم الشّک که نمیداند آخر ماه شعبان است یا اوّل ماه رمضان روزه نگیرد و بعداً بفهمد ماه مبارک رمضان بوده، واجب است قضای آن را بهجا آورد.
7. اگر فرد به اعتقاد اینکه روز عید فطر است روزه نگیرد و بعداً متوجّه شود آن روز، روز آخر ماه مبارک رمضان بوده، واجب است قضای آن روز را بهجا آورد.
مسأله 146. اگر انسان روزۀ ماه رمضان را عمداً نگیرد، احکام ذیل در مورد وی جاری میباشد:
الف. باید از روزهخواری خویش جدّاً به درگاه الهی توبه نماید.
ب. واجب است قضای آن را بهجا آورد.
ج. با شرایطی که در مبحث کفّارۀ روزه ذکر میشود، کفّارۀ عمد ماه مبارک رمضان بر عهدۀ او ثابت میشود و واجب است برای هر روز روزهخواری دو ماه روزه بگیرد، یا به شصت فقیر طعام بدهد، یا یک بنده آزاد كند.
د. چنانچه تا ماه رمضان آینده قضای آن روزه را بهجا نیاورد، بنابر احتیاط واجب، برای هر روز یک مُدّ طعام نیز بابت كفّارۀ تأخیر بدهد.
مسأله 147. كسی كه چند روز روزۀ قضای ماه مبارک رمضان دارد و تعداد آنها را نمیداند یا فراموش كرده، مثلاً نمیداند كه سه یا چهار یا پنج روز بوده، چنانچه مقدار مورد یقین یا اطمینان - در این مثال سه روز - را روزه بگیرد، كافی است و واجب نیست تعداد بیشتر از آن را، که مشکوک است بهجا آورد؛
البتّه احتیاط مستحب است به قدری روزه بگیرد كه یقین یا اطمینان كند تمام آنها را انجام داده است. بنابراین، در مثال ذکر شده، بهتر است احتیاطاً پنج روز روزۀ قضا بگیرد. [53]
مسأله 148. اگر انسان تعداد روزههای قضا را که بر عهدهاش است میداند - مثلاً پنج روز - ولی نمیداند چه تعداد از آنها را بهجا آورده است، باید مقدار مشکوک را انجام دهد. بنابراین، در مثال مذکور اگر میداند که دو روز از روزههای قضا را انجام داده و نسبت به سه روز دیگر شک دارد، باید سه روز دیگر روزۀ قضا بگیرد. [54]
مسأله 149. اگر انسان به جهت عذری چند روز روزه نگیرد و بعد شک كند كه چه وقت عذر او برطرف شده، واجب نیست مقدار بیشتری را كه احتمال میدهد روزه نگرفته قضا نماید؛
مثلاً كسی كه قبل از ماه رمضان مسافرت كرده و نمیداند عصر پنجم ماه رمضان از سفر برگشته یا عصر ششم و یا اینكه مثلاً در اواخر ماه رمضان مسافرت كرده و بعد از ماه رمضان برگشته و نمیداند كه شب بیست و پنجم ماه رمضان مسافرت كرده یا شب بیست و ششم، در هر دو صورت میتواند مقدار كمتر یعنی پنج روز را (در مثال دوّم، در صورت کامل بودن ماه) قضا كند، هرچند احتیاط مستحب آن است كه مقدار بیشتر یعنی شش روز را قضا نماید.
مسأله 150. اگر انسان از چند ماه رمضان روزۀ قضا داشته باشد، رعایت ترتیب در قضای آنها لازم نیست. بنابراین، قضای هر كدام را كه اوّل بگیرد اشکال ندارد.؛
ولی اگر وقت قضای روزۀ ماه رمضان آخر نسبت به زمان فرا رسیدن ماه رمضان جدید کم باشد، مثلاً پنج روز از ماه رمضان آخر قضا داشته باشد و پنج روز هم به ماه رمضان جدید مانده باشد، احتیاط مستحب آن است كه اوّل قضای ماه رمضان آخر را بگیرد.
مسأله 151. اگر قضای روزۀ چند ماه رمضان بر انسان واجب باشد و در نیّت، معیّن نكند روزهای را كه میگیرد قضای كدام ماه رمضان است، قضای آخرین سال حساب نمیشود. بنابراین، هرچند این کار - با توضیحی که در مسألۀ قبل بیان شد - تکلیفاً جایز است، ولی کفّارۀ تأخیر در موارد وجوب آن ساقط نمیشود.
مسأله 152. در روزههای قضا، رعایت موالات لازم نیست. بنابراین، اگر کسی یک هفته پشت سر هم روزۀ ماه مبارک رمضان را - چه با عذر و چه بدون عذر - نگرفته، در هنگام قضای آن، واجب نیست هفت روز روزه را، پشت سر هم انجام دهد.
مسأله 153. روزهداری که قضای روزۀ ماه رمضان از خودش دارد و روزۀ قضا گرفته است، میتواند قبل از اذان ظهر، روزۀ خود را باطل نماید، ولی اگر وقت قضای روزۀ ماه رمضان آخر نسبت به زمان فرا رسیدن ماه رمضان جدید کم باشد، مثل اینکه فرد، یک هفته روزۀ قضا از ماه رمضان سال قبل دارد و فقط هفت روز هم به ماه رمضان سال جدید باقی مانده است، در این صورت، احتیاط مستحب آن است كه روزۀ خویش را باطل ننماید. [55]
امّا بعد از اذان ظهر، افطار عمدی روزۀ قضای ماه رمضان جایز نیست و کفّاره دارد، که توضیح آن در مسألۀ «155» ذکر میشود.
مسأله 154. اگر فردی قضای روزۀ میّتی را گرفته باشد، احتیاط مستحب آن است كه بعد از اذان ظهر روزه را باطل نكند. [56]
مسأله 155. كسی كه قضای روزۀ ماه رمضان خودش را گرفته، اگر بعد از اذان ظهر عمداً با «خوردن» یا «آشامیدن» یا «جماع» یا «استمناء» روزۀ خویش را باطل كند، واجب است ده فقیر را سیر كند یا به هر كدام یک مُدّ طعام بدهد و اگر نمیتواند سه روز روزه بگیرد؛
البتّه چنانچه افطار روزۀ قضا در بعد از ظهر با مبطلاتی که ذکر شد، به علّت ندانستن مسأله و حکم شرعی باشد، در صورتی که جاهل قاصر باشد، کفّاره بر او واجب نیست، ولی اگر جاهل مقصّر باشد - حتّی بنابر احتیاط واجب در موردی که هنگام ارتکاب مبطل، تردید نداشته - پرداخت کفّاره لازم میباشد.
مسأله 156. اگر كسی روزۀ ماه رمضان را با «خوردن» یا «آشامیدن» یا «جماع» یا «استمناء» یا «باقی ماندن بر جنابت» باطل كند، [57] در صورتی كه عمدی و با اختیار باشد و به علّت ناچاری و اضطرار یا اکراه نباشد، علاوه بر قضا، كفّاره هم بر او واجب میشود و بنابر احتیاط واجب «باقی ماندن بر حیض و نفاس» نیز حکم جنابت را دارد؛
ولی كسی كه سایر مبطلات روزه را عمدی و با اختیار مرتكب شده مثل قی كردن، إماله كردن، دروغ بستن به خداوند متعال و پیامبر خدا و امامان، پرداخت كفّاره بر او واجب نیست، هرچند احتیاط مستحب آن است كه علاوه بر قضا، كفّاره هم بدهد.
مسأله 157. اگر كسی یکی از موارد ششگانه [58] را كه در مسألۀ قبل ذکر شد، به علّت ندانستن مسأله انجام دهد، یعنی نمیدانسته که این موارد، روزه را باطل میکند و آن را انجام دهد، چند صورت دارد:
الف. در فراگیری مسأله کوتاهی کرده (جاهل مقصّر محسوب شود) و در هنگام انجام مفطر تردید داشته و احتمال مفطر بودن آن را میداده؛ در این صورت، کفاره بر او بنابر احتیاط لازم، واجب میشود.
ب. در فراگیری مسأله، کوتاهی نکرده باشد (جاهل قاصر باشد) و یا حتّی کوتاهی کرده باشد (جاهل مقصّر باشد)، امّا در هر دو صورت، در هنگام انجام مفطر تردید نداشته باشد؛ در این فرض، کفّاره بر او واجب نمیشود.
ج. برای انجام مفطر، در هنگام ارتکاب آن، حجّت شرعی داشته باشد (که در این مورد هم جاهل قاصر به حساب میآید)؛ در این صورت، کفّاره بر او واجب نیست.
بنابراین، کسی که عقیدۀ قطعی داشته كه این مفطرات، روزه را باطل نمیكند، هرچند در مقدّمات چنین عقیدهای مقصّر باشد، مثل اینکه در فراگیری مفطرات روزه، کوتاهی کرده باشد، كفّاره بر او واجب نیست.
این حکم در مورد كسی كه نمیدانسته روزه بر او واجب است، مانند كودكانی که در اوائل سنّ بلوغ هستند و اعتقاد داشتهاند که روزه بر آنان واجب نمیباشد، نیز جاری است.
مسأله 158. کسی که میدانسته موارد ششگانهای که در مسألۀ «156» ذکر شد [59] روزه را باطل میکند، ولی نمیدانسته که با انجام آنها کفّاره بر عهدۀ او واجب میشود، کفّاره از او ساقط نمیشود و باید کفّاره بدهد.
مسأله 159. اگر کسی در حال روزۀ ماه مبارک رمضان کاری را انجام دهد که با صرفنظر از اینکه مفطر روزه است، به خودی خود، حرام میباشد - مثل استمناء - و این در حالی باشد که حرام بودن آن را میدانسته، ولی احتمال مفطر بودن آن را نمیداده و عقیده داشته كه روزه را باطل نمیكند، در این صورت نیز کفّاره بر او واجب نمیشود.
مسأله 160. در چند مورد غیر از مواردی كه قبلاً به آنها اشاره شد، فقط قضای روزه بر انسان واجب است و كفّاره واجب نیست:
1. در شب ماه رمضان جنب باشد و با توضیحی كه در مسألۀ «110» ذکر شد تا اذان صبح از خواب دوّم یا سوّم بیدار نشود و نیز خواب اوّل، به تفصیلی که در مسألۀ «109» ذکر شد.
2. در ماه رمضان غسل جنابت را فراموش كند و با حال جنابت یک یا چند روز روزه بگیرد كه توضیح آن در مسألۀ «101» ذکر شد.
3. کاری كه روزه را باطل میكند انجام ندهد، ولی نیّت روزه نكند یا ریا كند یا قصد كند كه روزه نباشد و نیز اگر قصد كند كاری كه روزه را باطل میكند انجام دهد، ولی آن را انجام ندهد، به توضیحی که قبلاً در نیّت روزه ذکر شد.
4. در ماه رمضان بدون اینكه تحقیق كند صبح شده یا نه، كاری كه روزه را باطل میكند انجام دهد، بعد معلوم شود صبح بوده است.
5. كسی بگوید: «صبح نشده» و انسان به گفتۀ او كاری كه روزه را باطل میكند انجامدهد، بعد معلوم شود صبح بوده است. همچنین است حکم، اگر فرد با اعتماد به ساعت یا رادیو و مانند آن اطمینان نماید که صبح نشده و كاری كه روزه را باطل میكند انجام دهد، بعد معلوم شود صبح بوده است.
6. كسی بگوید: «صبح شده» و انسان به گفتۀ او یقین یا اطمینان نكند، یا خیال كند شوخی میكند و خودش هم تحقیق نكند و كاری كه روزه را باطل میكند انجامدهد، بعد معلوم شود صبح بوده است.
7. به گفتۀ فرد دیگری كه حرف او شرعاً برایش حجّت است، یا انسان به اشتباه معتقد باشد كه حرف او حجّت است، افطار كند، بعد معلوم شود مغرب نبوده است.
8. یقین یا اطمینان كند كه مغرب شده و افطار كند، بعد معلوم شود مغرب نبوده است، هرچند این امر به سبب وجود علّتی در آسمان مانند هوای ابری باشد که در این صورت، قضا بنابر احتیاط واجب است. [60]
9. به علّت «عطش و تشنگی» مضمضه كند، یعنی آب در دهان بگرداند و بیاختیار فرو رود؛
ولی اگر فراموش كند كه روزه است و آب را فرو دهد، یا به جهتی غیر از عطش و تشنگی مثل مواردی كه مضمضه در آن مستحب است مانند وضو، مضمضه كند و بیاختیار فرو رود، قضا ندارد. همچنین، اگر روزهدار غیر آب، چیز دیگری را در دهان ببرد و بیاختیار فرو رود، یا آب داخل بینی كند و بیاختیار فرو رود، قضا بر او واجب نیست.
10. بدون تماس و ملاعبه با زن، کاری انجام دهد که موجب تحریک شهوتش شود - مانند نگاه به همسر یا صحبت با وی - و این در حالی بوده که قصد بیرون آمدن منی نداشته و از عادتش نیز خارج شدن منی نبوده، ولی احتمال عقلایی میداده که این امر باعث شود منی بدون اختیار از وی بیرون آید و با انجام آن منی از او خارج شود.
شایان ذکر است، اگر این امر همراه با تماس با زن بوده - مانند لمس یا بوسیدن یا ملاعبه - قضا و کفّاره هر دو واجب است.
البتّه، در هر صورت اگر یقین یا اطمینان داشته که منی خارج نمیشود، ولی اتّفاقاً بیاختیار منی بیرون آمده، روزهاش صحیح است و قضا و کفّاره ندارد.
11. به جهت اکراه یا اضطرار یا تقیّه افطار كند و مورد اکراه، اضطرار و تقیّه، «خوردن» یا «آشامیدن» یا «جماع» باشد؛ البتّه در غیر این مفطرات نیز، بنابر احتیاط واجب این حکم (وجوب قضا) جاری است.
مسأله 161. در مسألۀ قبل در «مورد اوّل» باید فرد آن روز را روزه بگیرد و بنابر احتیاط واجب، آن را به نیّت قربت مطلقه [61] انجام دهد، سپس باید قضای آن را هم به قصد ما فی الذمّه اعم از قضا و عقوبت بهجا آورد.
در «مورد دوّم» هم اگر در بین روز است باید فرد آن روز را روزه بگیرد و بنابر احتیاط واجب، آن را به نیّت قربت مطلقه انجام دهد و در هر صورت، باید قضای آن را هم به قصد ما فی الذمّه اعم از قضا و عقوبت انجام دهد.
در «مورد سوّم» در صورتی كه روزۀ ریایی گرفته یا در تمام روز نیّت روزه نكرده یا قصد كرده روزه نباشد، روزهاش باطل است و باید قضای آن را انجام دهد و انجام مفطرات بر او حرام میباشد و چنانچه افطار كند، دو معصیت كرده؛ یكی ترک روزه و دیگری افطار كردن و در مفطراتی كه كفّاره دارد، كفّاره هم بر او واجب میشود؛
امّا اگر در بین روز ریا كرده یا قصد كرده روزه نباشد و بعد پشیمان شده یا قصد كرده كاری كه روزه را باطل میكند انجام دهد، ولی آن را انجام نداده و بعد پشیمان شده یا از ابتدای روز نیّت روزه نكرده و مفطری هم مرتكب نشده و در بین روز پشیمان شده، بنابر احتیاط واجب، باید رجاءً آن روز را روزه بگیرد و قضای آن را هم بنابر احتیاط واجب، انجام دهد و ارتكاب مفطرات در هر صورت، بر او حرام است و در صورت انجام مفطری كه كفّاره دارد، كفّاره هم لازم میشود.
مسأله 162. در «موارد چهارم تا دهم» از مسألۀ «160» روزه باطل است و باید تا انتهای روز امساک كند و قضای آن را هم انجام دهد.
و در «مورد یازدهم» نسبت به «خوردن» یا «آشامیدن» یا «جماع» روزه باطل است و امساک بنابر احتیاط واجب، در صورت امکان لازم است و باید قضای آن را هم انجام دهد و غیر موارد سهگانه از سایر مفطرات، بنابر احتیاط واجب در صورت امکان، باید به قصد قربت مطلقه آن روز را روزه بگیرد و قضای آن را هم بنابر احتیاط واجب، انجام دهد.
مسأله 163. اگر انسان شک كند كه صبح شده یا نه، قبل از تحقیق هم میتواند كاری كه روزه را باطل میكند انجام دهد؛ ولی اگر بعداً معلوم شود که صبح بوده، باید قضای آن را بهجا آورد، امّا کفاره ندارد.
مسأله 164. اگر در ماه رمضان، بعد از تحقیق (نگاه کردن به افق برای مشاهدۀ فجر صادق)، برای انسان معلوم نشود كه صبح شده و كاری كه روزه را باطل میكند انجام دهد، بعد معلوم شود صبح بوده، روزهاش صحیح است و قضا لازم نیست.
شایان ذکر است، که تحقیق به وسیله ساعت یا رادیو و مانند آن در مورد اين حكم كافی نیست و حکم نگاه کردن به افق برای مشاهدۀ فجر صادق را ندارد.